بررسی وضعیت تولید، صادرات و واردات روغن زیتون در ایران و جهان اتاق تعاون ایران
یادداشت* ارسلان قاسمی
روغن زیتون یکی از محصولات مهم کشاورزی و صنایع غذایی در تجارت بین‌المللی است. بازار این محصول تحت تأثیر شرایط آب‌وهوایی، میزان برداشت زیتون، ظرفیت صنایع تبدیلی، کیفیت روغن و الگوی مصرف کشورهای مختلف قرار دارد.
در ایران، با وجود برخورداری از ظرفیت مناسب برای توسعه باغ‌های زیتون، تولید روغن زیتون هنوز با محدودیت‌هایی از جمله بهره‌وری نامناسب باغ‌ها، نوسانات تولید، هزینه فرآوری، سرمایه در گردش و رقابت با روغن‌های وارداتی روبه‌رو است.
وضعیت تولید روغن زیتون در جهان
۱-۱. روند تولید جهانی
تولید روغن زیتون در جهان نوسانات قابل توجهی دارد. این نوسانات به دلیل وابستگی درخت زیتون به شرایط اقلیمی، خشکسالی، بارندگی و پدیده سال‌آوری درختان اتفاق می‌افتد.
میزان تولید زیتون در سال زراعی ۲۱-۲۰۲۰ معادل ۰۶۶/۳ میلیون تن بوده که در سال ۲۶-۲۰۲۵ تولیدبه حدود ۴۴۰/۳ برآورد میگردد.
تولید جهانی روغن زیتون نیز در سال ۲۱-۲۰۲۰ معادل ۱/۳ میلیون تن بود که برآورد میشود در سال ۲۶-۲۰۲۵ نیز حدود ۱/۳ میلیون تن می باشد. نوسان عرضه همچنان یکی از عوامل اصلی تغییر قیمت جهانی روغن زیتون محسوب میشود.
۱-۲. کشورهای عمده تولیدکننده؛ بر اساس برآوردهای سال زراعی ۲۰۲۵-۲۶عبارتند از:
اسپانیا( با تولید ۱۳۰۲ هزار تن)، تونس( ۵۰۰ هزارتن)، ایتالیا( ۳۰۰ هزار تن)، ترکیه (تولید ۲۹۰ هزارتن)، یونان( باتولید ۲۳۳ هزارتن) و مراکش و پرتغال هریک با تولید ۱۶۰ هزارتن و سوریه(با تولید ۶۶ هزارتن).
وضعیت مصرف و تجارت جهانی
۲-۱. مصرف جهانی
برآورد مصرف جهانی روغن زیتون در سال زراعی ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۳.۲۴۸ میلیون تن است.
مصرف این محصول در کشورهای مختلف تحت تأثیر درآمد خانوار، فرهنگ غذایی، قیمت نسبی روغن‌های خوراکی و آگاهی از ویژگی‌های تغذیه‌ای آن قرار دارد.
۲-۲ کشورهای عمده واردکننده
مهم‌ترین بازارهای وارداتی عبارت‌اند از:
آمریکا( بازار بزرگ مصرف و واردات)، اتحادیه اروپا(تجارت گسترده درون‌منطقه‌ای و واردات از کشورهای ثالث)،
برزیل(بازار رو به توسعه)، ژاپن(تقاضا برای محصولات باکیفیت)، کانادا(بازار مصرفی متکی بر واردات) و استرالیا(بازار محصولات بسته‌بندی‌شده) و چین(بازار دارای ظرفیت توسعه).
۲-۳ وضعیت صادرات جهانی
مهم‌ترین کشورهای صادرکننده عبارت‌اند از:
اسپانیا،ایتالیا،تونس،ترکیه ویونان و پرتغال
صادرات در بازار جهانی به دو شکل عمده انجام میشود:
صادرات فله‌ای: فروش روغن به شرکت‌های بسته‌بندی و صنایع غذایی کشورهای مقصد.
صادرات بسته‌بندی‌شده: عرضه محصول با برند، مشخصات کیفی، گواهی‌ها و ارزش افزوده بیشتر.
برآورد صادرات جهانی در سال زراعی ۲۰۲۴/۲۵ حدود ۱.۲۱ میلیون تن و در سال ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۱.۲ میلیون تن بوده است.
وضعیت تولید روغن زیتون در ایران:
۳-۱. ظرفیت تولید زیتون در کشور
ایران از نظر شرایط اقلیمی در بخش‌هایی از شمال، غرب و مرکز کشور ظرفیت مناسبی برای توسعه باغ‌های زیتون دارد.
استان‌ها و مناطق مهم تولیدکننده زیتون عبارت‌اند از:
زنجان(طارم)، گیلان(رودبار)، قزوین(طارم سفلی)، فارس، گلستان و کرمانشاه و سمنان
دو قطب شناخته‌شده تولید زیتون ایران، رودبار و طارم هستند.
۳-۲. آمار تولید زیتون و روغن زیتون ایران
بر اساس آمارمنتشره وزارت جهاد کشاورزی تولید میوه زیتون در سال ۱۴۰۰ معادل ۱۰۰.۰۰۲ تن بوده کهبا افزایش ۵۰% در سال ۱۴۰۵ به تولید ۱۵۰.۰۰۰ تن در سطحی معادل ۷۵ هزار هکتار رسیده است .این امر در حالی است که در سال ۱۴۰۱ تولید میوه زیتون ۲۳۶.۳۷۸ تن بوده که در صورت قرار دادن تولید این سال به عنوان شاخص با کاهش تولید در سال ۱۴۰۵ مواجه بوده ایم.
تولید روغن زیتون ایران
به استناد آمار موجود تولید انواع روغن زیتون در سال ۱۴۰۰ معادل ۵.۸۵۴ بوده که این تولید در سال ۱۴۰۵ به ۱۱.۴۷۵ تن یعنی افزایش بیش از ۲۰۰% را داشته
۳-۳. ظرفیت‌های اصلی تولید در ایران
ظرفیت‌های توسعه این صنعت عبارت‌اند از:
وجود باغ‌های قدیمی و جدید زیتون،امکان توسعه کشت ارقام روغنی،وجود دانش فنی بومی در زمینه برداشت و فرآوری، امکان ایجاد واحدهای روغن‌کشی در نزدیکی باغ‌هاو دسترسی جغرافیایی به بازارهای کشورهای همسایه و
قابلیت تولید روغن فرابکر و محصولات دارای هویت منطقه‌ای.
۳-۴. مشکلات تولید داخلی
با وجود ظرفیت‌های موجود، تولید روغن زیتون در ایران با چالش‌های متعددی روبه‌رو است:
الف) مشکلات باغداری
ب) مشکلات صنایع فرآوری
ج) مشکلات بازاریابی
۳-۵. ظرفیت صنایع تبدیلی در طارم
طارم در استان زنجان یکی از مراکز اصلی تولید و فرآوری زیتون کشور است.
طبق گزارش منتشرشده از مسئولان جهاد کشاورزی زنجان، در سال ۱۴۰۳ سطح زیرکشت زیتون در طارم حدود ۱۸ هزار هکتار، تعداد واحدهای فرآوری فعال ۱۳۷ واحد و ظرفیت فرآوری منطقه حدود ۱۰۰ هزار تن اعلام شده است. این ظرفیت مربوط به فرآوری زیتون است و نباید با ظرفیت تولید روغن اشتباه گرفته شود.
وضعیت واردات روغن زیتون به ایران:
۴-۱. روند واردات
۴-۳. وضعیت تأمین‌کنندگان در سال ۲۰۲۵
داده‌های صادرات کشورهای طرف معامله به مقصد ایران در WITS برای سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که ترکیه( با ارزش صادرات ۳۱۲ هزار دلار) ، اتحادیه اروپا( با ارزش صادرات ۱۶۰ هزار دلار)، اسپانیا( با ارزش ۱۲۵ هزار دلار) و ایتالیا(با ارزش صادرات ۲۶ هزار دلار)، همچنان در فهرست تأمین‌کنندگان روغن زیتون بکر ایران حضور داشته‌اند.
این داده‌ها عبارت‌اند از:
این ارقام داده‌های صادرات گزارش‌شده توسط کشورهای مبدأ هستند و جمع آن‌ها به دلیل هم‌پوشانی احتمالی داده اتحادیه اروپا با کشورهای عضو، نباید به‌عنوان جمع قطعی واردات ایران استفاده شود.
۴-۴. عوامل مؤثر بر واردات ایران
قیمت جهانی روغن زیتون، نرخ ارز و هزینه انتقال پول، هزینه حمل‌ونقل و بیمه، تعرفه واردات و مقررات تجاری.
کیفیت روغن وارداتی، رقابت با تولیدکنندگان داخلی و قدرت خرید مصرف‌کنندگان.
وضعیت صادرات روغن زیتون ایران
۵-۱. ظرفیت صادرات
ایران از نظر جغرافیایی به بازارهای منطقه‌ای دسترسی دارد و امکان توسعه صادرات روغن زیتون را داراست.
بازارهای بالقوه صادراتی روغن زیتون ایران عبارت‌اند از:
عراق، کشورهای حوزه خلیج فارس، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه وکشورهای آسیای مرکزی
بر اساس داده‌های WITS و تجارت ثبت‌شده توسط کشورهای واردکننده از ایران در سال ۲۰۲۴، عراق مهم‌ترین مقصد گزارش‌شده روغن زیتون ایران بوده است.
۵-۲ موانع توسعه صادرات زیتون وروغن زیتون ایران عبارت هستند از:
محدودیت ظرفیت تولید پایدار و یکنواخت، نوسان کیفیت محصول بین محموله‌ها، کمبود برندهای شناخته‌شده در بازار جهانی، هزینه بالای بسته‌بندی صادراتی، مشکلات بانکی و نقل‌وانتقال پول و نیاز به گواهی‌های معتبر بین‌المللی و محدودیت دسترسی به شبکه توزیع خارجی.
۵-۳ الزامات صادرات موفق
برای حضور پایدار در بازارهای خارجی، تولیدکنندگان باید موارد زیر را رعایت کنند:
استانداردهای Codex و استانداردهای کشور مقصد.
آزمایش اسیدیته آزاد و شاخص‌های اکسیداسیون.
بررسی ترکیبات اسیدهای چرب.
کنترل باقیمانده سموم و آلاینده‌ها.
بسته‌بندی مناسب و محافظت در برابر نور.
درج اطلاعات کامل محصول، تاریخ تولید و انقضا.
ردیابی محصول از باغ تا بسته‌بندی.
بررسی قیمت و ساختار بازار جهانی:
۶-۱. عوامل تعیین‌کننده قیمت
قیمت روغن زیتون تابع چند متغیر اصلی است:
عامل تأثیر بر قیمت، میزان برداشت زیتون(کاهش برداشت معمولاً موجب افزایش قیمت میشود)، شرایط آب‌وهوایی(خشکسالی و گرما عرضه را محدود می‌کند)، کیفیت روغن(روغن فرابکر باکیفیت ارزش بالاتری دارد)،
هزینه تولید(افزایش هزینه برداشت و فرآوری قیمت تمام‌شده را افزایش می‌دهد)، موجودی انبارها (کاهش موجودی می‌تواند فشار افزایشی ایجاد کند) و هزینه حمل‌ونقل و نرخ ارز.
۶-۲. انواع روغن زیتون در بازار
روغن زیتون فرابکر (Extra Virgin) حاصل فرآوری مکانیکی، دارای کیفیت حسی و شیمیایی مناسب و ارزش تجاری بالاتر.
روغن زیتون بکر (Virgin) روغن حاصل از روش‌های مکانیکی که مشخصات کیفی آن با فرابکر متفاوت است.
روغن زیتون تصفیه‌شده (Refined) روغنی که برای اصلاح ویژگی‌های نامطلوب تحت فرآیند تصفیه قرار گرفته است.
روغن تفاله زیتون (Pomace Oil) محصول حاصل از استخراج روغن باقیمانده در تفاله زیتون که با روغن بکر تفاوت دارد.
تفکیک این گروه‌ها در بررسی آمار تجارت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قیمت، کاربرد، استاندارد و کد تعرفه آن‌ها یکسان نیست.
مقایسه ایران با کشورهای رقیب:
این مقایسه کیفی است و رتبه‌بندی آماری کشورها محسوب نمی‌شود.
فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت روغن زیتون ایران:
از منظر اقتصادی، فرصت‌های سرمایه‌گذاری را می‌توان در پنج حوزه بررسی کرد:
فرصت اول: توسعه کارخانه‌های روغن‌کشی
احداث کارخانه در مناطق تولیدکننده مانند طارم و رودبار می‌تواند هزینه حمل مواد اولیه را کاهش دهد.
فرصت دوم: تولید روغن فرابکر صادراتی
تولید روغن فرابکر با کیفیت یکنواخت، قابلیت ردیابی و بسته‌بندی استاندارد می‌تواند ارزش افزوده بیشتری نسبت به فروش فله ایجاد کند.
فرصت سوم: توسعه برند ایرانی
ایجاد برند منطقه‌ای با مشخصات زیر می‌تواند در بازارهای صادراتی مورد توجه قرار گیرد:
منشأ جغرافیایی مشخص.
استفاده از ارقام بومی.
کیفیت قابل اثبات آزمایشگاهی.
بسته‌بندی مناسب.
گواهی‌های کیفیت و ایمنی غذایی.
تحلیل SWOT صنعت روغن زیتون ایران:
نقاط قوت (Strengths) نقاط ضعف (Weaknesses)
وجود مناطق مستعد کشت بهره‌وری نامتوازن باغ‌ها
محدودیت برندهای صادراتی دسترسی به بازارهای منطقه‌ای
امکان توسعه فرآوری محدودیت سرمایه‌گذاری
فرصت‌ها (Opportunities) تهدیدها (Threats)
رشد بازار محصولات باکیفیت خشکسالی و تغییر اقلیم
توسعه صادرات منطقه‌ای رقابت کشورهای مدیترانه‌ای
تولید محصولات با ارزش افزوده نوسان نرخ ارز
توسعه صنایع بسته‌بندی افزایش هزینه نهاده‌ها
پیشنهادهای اجرایی برای توسعه صنعت:
برنامه توسعه صنعت روغن زیتون ایران بایستی در چهار محور اجرا شود:
۱. محور تولید
۲. محور فرآوری
۳. محور تجارت
۴. محور سیاست‌گذاری
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری:
بررسی بازار جهانی و ایران نشان می‌دهد که صنعت روغن زیتون از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تولید و تجارت برخوردار است.
در سطح جهانی، اسپانیا همچنان محور اصلی عرضه است و کشورهایی مانند تونس، ترکیه، ایتالیا و یونان نیز نقش مهمی در تأمین بازار دارند.
در ایران، ظرفیت تولید زیتون، وجود مناطق مستعد و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای زمینه توسعه این صنعت را فراهم کرده است. با این حال، توسعه صادرات مستلزم افزایش تولید پایدار، ارتقای کیفیت، نوسازی صنایع تبدیلی و تقویت برندهای ایرانی است.
لذا توسعه صنعت روغن زیتون ایران نباید صرفاً بر افزایش سطح زیرکشت متمرکز باشد؛ بلکه باید هم‌زمان بهره‌وری باغ‌ها، ظرفیت فرآوری، کیفیت محصول، بسته‌بندی و دسترسی به بازارهای صادراتی ارتقا یابد.